Aydınlatma Tasarımcısı Kimdir?

Metin: Gad Gladi

Varolan gerçek durum göz önüne alındığında hala bir çok inşaat müteahhidi ve mimar ışık kavramını tam olarak kavrayamıyorlar. Doğru ışığın önemi tam olarak anlaşılamadığı gibi, bağımsız ve profesyonel bir aydınlatma tasarımcısından neler beklenebilineceği de bilinememektedir. Bu konu yalnız lüks ve lümenle sınırlı değildir. Aydınlatma tasarımı denilen olay tekniğin yanında yaratıcı ve estetik öğeleri de içinde barındırır. Biçimin ışık planlaması konusunda da işlevden sonra geldiği söylendiği zaman kafaların iyice karıştığı görülebilir. Tüm bu girizgahtan hareketle, bir aydınlatma tasarımcısının görevlerinin neler olduğu ve bu görevleri yerine getirmek için ne gibi yeteneklere sahip olması gerektiğinin özetlenmesi gerekmekte.

Aydınlatma tasarımcısının mimari alanda üzerine düşen görev, insanın yaşadığı çevredeki ışığı teknik ve estetik bakımından şekillendirmek ve planlamaktır. O, mimarların, şehir planlamacıların ve inşaat müteahhitlerinin isteklerini kavrar, istenilen biçimlere uygun ve teknolojik olarak en ileri düzeydeki bir aydınlatma taslağını hazırlar.

Bunun yanında, bir profesyonel aydınlatma tasarımcısının bilgileri, içerisi ve dışarısı diye sınırlanamaz. Sadece yapay ışık ta değildir onun uğraşı alanı, aynı zamanda çevremizdeki gün ışığı ile de yakından ilgilenmesi gerekir. O, bu özelliği ile, endüstrinin planlama çalışmalarını bedelsiz olarak hazırladığı yapının her zaman dışında kalır. Bağımsız bir aydınlatma tasarımcısının satışlardan elde edilecek ciroyla uzaktan yakından ilgisi yoktur, o işini yaparken böylesi kaygıların çok dışındadır. Onun tasarımını gerçekleştirirken yegane amacı doğru ışığı planlamaktır ve nihai hedefi ise başarısını ve fikirlerinin kabulünü ücret olarak tanımlamaktır.

Tüm bu örneklerden de anlaşılacağı gibi aydınlatma tasarımcısı aydınlatılan çevrenin bütünüyle ilgilenir. Görsel olarak amaçlanan yapıyla ve aydınlatma sisteminin bakımıyla ilgili beklentilere yanıt verecek şekilde çalışmalarını yapar. Bir insanın aydınlatma anlamındaki yaşam kalitesini oluşturacak olan görme duyusu ile ilgili fizyolojiyi çok iyi bilerek ve bu bilgileri hep göz önünde tutarak, mimarinin şekline ve işverenin mekanla ilgili fonksiyonel beklentilerine uyan atmosferi gerçekleştirecek şekilde düşünce yapısını kurar. Ayrıca bir aydınlatma tasarımcısının dikkat edeceği diğer önemli noktalar da, aydınlatılan mekanın mimari özelliklerini ortaya çıkarmak, gereken durumlarda enerji tasarrufu sağlayabilmek ve çevrenin korunmasını her zaman ön planda tutmaktır.

Mimari aydınlatma tasarımcısı, hem teknik, psikolojik ve fizyolojik araştırmalardaki en son gelişmelerle, hem de kendi planlama amaçlarıyla doğrudan ilişkisi olan alanlardaki yöntemlerle ilgili köklü bilgilere ve ustalığa sahiptir. Aydınlatma tekniği alanında ise hali hazırdaki çeşitli ışık kaynaklarını ve onların özelliklerini, lambaları, milli yönetmelik ve normları (çevre koruma yönetmelikleri ile birlikte) çok iyi bildiği gibi bir aydınlatma projesi ile ilgili ekonomik beklentiler konusunda da geniş çapta bilgiye sahiptir. En son belirtilen husus, bir aydınlatma sistemine gereken ışıklar ve lambaların sağlanması ve kurulması için başlangıçta ne gibi harcamalar yapılacağının hesabıdır.

Profesyonel aydınlatma tasarımcıları şüphesiz ki yaratıcı, sanatçı ve hatta kimi zaman şair ruhlu kimselerdir. Çünkü ışık planlamasında başarılı sonuçlar elde etmek için olaya sadece tek yönlü bir eğitimi kullanarak bakmak yeterli olmamaktadır. Aydınlatma tasarımcısı, aydınlatma tekniğindeki birimlerin, ölçülerin ve ölçme usullerinin nasıl kullanılacağını ve bu bilgilerle nasıl çalışılacağını iyi bilir. Bazı tasarımcılar mimari alanda yetişmişlerdir, bunun yanında, bazıları ise eğitimlerini tiyatro alanında ya da elektrik mühendisliği konusunda ya da daha farklı alanlarda almış olabilirler. Mimaride ışık planlayıcısı, aydınlatma için gerekli olan temel elektrik ve elektronik bilgisine sahiptir ve ilaveten gün ışığını da çok iyi bilmek zorundadır. O, görme olayının psikolojisini ve fizyolojisini anlar; gözün nasıl çalıştığını, insanın çeşitli ışık durumlarına nasıl tepki verdiğini, mekanı algılama ve renk-kontrast efektinin neler sağlayabileceğini iyi bilir.

Bağımsız aydınlatma tasarımcıları, insanların, aydınlatmanın çeşitli tonları oluşurken ışığa, ısıya ve rengin yansıtılmasına verdikleri tepkilerde, kültürel ve coğrafi kökenli faktörlerin rol oynadığının ayırdında olarak sık sık kendi ülkeleri dışındaki ülkelere giderler, hatta kimi zaman farklı kültürlerdeki farklı kıta ya da ülkelerde görev yaparlar. Bu olay, onların aydınlatma tasarımı konusundaki ufuklarının daha da genişlemesine neden olur.

Aydınlatma tasarımcısının mesleği şüphesiz ki öncelikle teknik bir meslektir ama bilinen en önemli gerçek şudur ki; mimari planlama, sırf teknik planlama kavramının çok ötesindedir. İçinde yaşanılan ve çalışılan mekanların etkisini daha da kuvvetlendirici tasarım taslaklarını geliştiren aydınlatma tasarımcısının, bu anlamda hem yaratıcı hem de sanatçı bir yönü vardır. Doğaldır ki mimariyi de her zaman göz önünde bulundurur, hatta bunun da ötesine giderek ışığın mimari üzerindeki görsel efektlerini kafasında canlandırır.

Bu arada, ışığın mimarinin dördüncü boyutu olduğu da, akademik anlamda kabul gören geçerli bir görüş. Burada belirli ışık miktarlarının tavsiyelere göre üretilmesinden daha karmaşık bir konu söz konusu. Aydınlatma tasarımcısı, bu bağlamda, hem ışık efektleri ve buna ait materyallere, hem de ışık ve onun kullanılış tarzı hakkında geniş bilgilere sahip bir uzmandır. O, sadece bir üreticiyi ve bununla birlikte ürün çeşitlerini temsil etmez. Ürün satışı ile ilgili bir kaygısı olmamasından dolayı, tasarımında, bir mekanı kullanışlı ve duyarlı bir biçimde aydınlatmak için gerekli ürünleri kullanma yolunu seçer. Eğer hazırlanan projelerin başarılı olması, projeden yararlanacak kimselerin kendilerini yaşadıkları ve çalıştıkları ortamda iyi hissetmeleri ve mimarinin en etkileyici şekilde yansıtılması ve gösterilmesi gerekiyorsa, aydınlatma tasarımcısının projenin başlangıcından itibaren mutlaka projelere katılması gereklidir.